زمين شناسي و منابع معدني افغانستان

  (Geology and Mineral resource of afghanistan)

 مقدمه 

يكي از مهمترين و اساسي‌ترين پايه‌هاي اقتصاد هركشوري منابع معدني و ذخاير تحت الارضي آن كشور است. بطوريكه اگر كشوري از منابع تحت الارضي مناسب و كافي برخوردار نباشد با قاطعيت مي‌توان گفت آن كشور هرگز راه توسعه را نخواهد پيمود زيرا الفباي اقتصاد را در اختيار ندارد بنابراين نقش معادن و منابع در رشد اقتصادي هر كشوري انكار ناپذير است.

با توجه به پيشرفت روز افزون صنعت و تكنالوژي و احتياج بيش از پيش بشر به معادن و مواد معدني و همچنين عليرغم وجود شتاب بسيار زياد در اكتشاف و استخراج منابع طبيعي ما شاهد آن هستيم كه ارزش اقتصادي اين مواد به طور تصاعدي افزايش يافته است كه نشانگر اهميت روز افزون مواد معدني است

سرزمين افغانستان از نظر معادن و ذخاير تحت الارضي بسيار غني و دست نخورده مي باشد بطوريكه حتي از لحاظ تاريخي نيز افغانستان در داشتن معادن منحصر به فرد و منابع غني، شهرت زيادي دارد.

بعضي از اين معادن دوره‌‌‌‌هاي سروي(survey) و انكشافي را پشت سر گذاشته و آماده استخراج مي‌باشد و بعضاً هم در حال استخراج مي‌باشد ولي با قاطعيت مي‌توان گفت تمامي معادن افغانستان بحالت بكر و دست نخورده باقي است كه اميد است در آينده به عنوان ابزار مهم اقتصادي در جهت اهداف ملت افغانستان بكار گرفته شود.

 به طور كلي ذخاير معدني افغانستان را مي‌توان در چهار گروه مواد معدني تقسيم بندي نموده و بررسي كرد كه ذيلاً به طور كلي بدان پرداخته شده است.

1-  ذخاير معدني فلزي ( كانسارها فلزی)

2-  ذخاير نفت و گاز

3-   ذخاير معدني غير فلزي

4- ذخاير سنگهاي قيمتي                                  

1- ذخاير معدني فلزي  (Metalic Minerals)

ذخاير معدني فلزي افغانستان عمدتاً در يك كمربند طويل از حوالي قندهار در جنوب به سمت شمال شرق تا مرز تاجيكستان در مجاورت با توليتها و تودهاي نفوذي بزرگ و همچنين در كنار زونهاي گسلي عمده گسترش دارد كه مهمترين ذخاير معدني افغانستان، آهن، سرب و روي، مس،كروم، طلا و نقره ،جيوه، پلاتين،

اورانيوم ،آلومينيوم و غيره.... مي‌باشد كه به طور خلاصه به چند مورد پرداخته شود.

الف: ذخاير آهن(iron minerals): سرزمين افغانستان با دارا بودن بزرگترين معادن آهن آسيا و با داشتن خلوص متوسط 62 فيصد، در جهان بي‌نظير است. به عنوان مثال معدن حاجي كگ باميان با دارا بودن ذخيره 8/1 ميليارد تن و عيار اوليه 80 فيصد و همچنين وجود سنگ چونه (calcite)در نزديك معدن از اهميت بسيار بالايي برخوردار است كه كانيهاي اصلي اين معدن مگنتيت(magnetite) و هماتيت(hematite)  مي‌باشد كه به طور كل آينده درخشاني براي اين معدن پيش بيني مي شود.

معدن حاجي علم قندهار نيز با دارا بودن حدود 6 ميليون تن ذخيره و عيار آهن 64 فيصد از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و ساير معادن آهن افغانستان در نوع خود بي‌نظيرند .

ب: ذخاير مس: معادن متعددي از مس در نقاط مختلف افغانستان كشف شده است ولي بزرگترين آن معدن مس عينك در نزديكي لوگر مي‌باشد. معدن مس عينك كه به يقين بزرگترين معدن مس جهان است داراي 11 ميليون تن ذخيره با عيار 10 فيصد مس تخمين زده شده است اما تمام معدن دارای 240 میلیون تن ماده معدنی با عیار متوسط 2.3فیصد مس میباشد كه اين معدن توسط وزارت معادن براي استخراج در برنامه قرار گرفته است.

ج: سرب و روي : مهمترين معدن سرب و روي افغانستان عبارتند از معدن سرب فرنجل غور نبد، معادن سرب و روي بي‌بي‌گوهر قندهار و ساير معادن كه كلاً ذخيره ثبت شده معدن سرب و روي قابل استخراج 69 هزار تن تخمين زده شده است.

د: طلا: معادن طلاي افغانستان به طور كلي در سه منطقه بدخشان، قندهار و غزني شناسائي شده‌اند كه بیش ppm(part per million) 3 طلا دارند.

هـ :اورانيوم: افغانستان از لحاظ اورانيم بسيار غني است و بيشترين اورانيم كشف شده در قندهار و هرات موجود مي‌باشد.

نكته قابل توجه در قسمت عناصر فلزي، اين است كه با توجه فراواني بسيار زياد  سنگ مس و آهن و همچنين با توجه به خاصيت پاراژنزي (paragensis) عناصر فلزي با هم مي‌توان انتظار داشت كه عناصر فلزي ديگري همچون موليبدن، تنگستن، نقره، طلا، سرب، روي، پلاتين، و غيره... داراي فراواني بسيار زياد باشند پس بنابراين مي‌توان در مورد اين ادعاي كارشناسان روسي را كه افغانستان را غني‌ترين كشور دنيا ازا لحاظ معادن فلزی (metallic minerals) می دانند تامل کرد.

2- ذخاير نفت و گاز(Oil & Gas)

افغانستان كشوري است در مورد تمام ذخاير آن علي الخصوص ذخاير نفت و گاز تحقيقات كمي انجام شده است ( به دو دليل )

1-    اين تحقيقات بسيار هزينه برند.

2-    نبود فرصتهاي مناسب در جهت تحقيقات

كه با توجه به تحقيقات كم بالطبع گزارشات كمي نيز

وجود دارد و بر اين اساس موقعيت ميدانهاي نفتي و گازي افغانستان نامشخص باقي مانده است ولي بر اساس همين مطالعات كمي كه انجام شده است که بعضا” محل‌هايي كه داراي پتانسيل نفت و گاز مي‌باشند مشخص شده است كه در مواردي از آن نفت و گاز استحصال مي‌شوند و اين محل‌ها عبارتند از:

الف: حوضه شمالي(north basin): به صورت يك زون(zone) از هرات ( از همسايگي ايران) شروع شده و تا قسمت شمال شرق تا طالقان ادامه دارد كه اين حوضه بسيار وسيع و كاملا تثبيت شده مي‌باشد و از نكات جالب توجه در اين حوضه  اين است كه بعضي كشورهاي همسايه از مخازن مشترك موجود در اين حوضه به شدت در حال برداشت هستند در حالی که افغانستان فقط نظاره‌گر است.

ب حوضه جنوب و جنوب شرق(south & Eastsouth basin): اين دو حوضه نيز از جنوب افغانستان شروع شده و به سمت جنوب شرق افغانستان و در همسايگي پاكستان امتداد دارد.

حوضه جنوبي در منطقه سيستان و هلمند و همچنين حوضه جنوب شرقي در دامنه جنوب غربي كوههاي سليمان و در همسايگي پاكستان قرار دارد از نكات جالب توجه حوضه جنوب شرق اين است كه در آن طرف مرز و در كشور پاكستان منابعي كشف شده است و در حال استخراج است.

3- ذخاير غير فلزي(Nonmetalic Minerals)

در افغانستان تنوع معادن غير فلزي زياد بوده و به صورت پراكنده در همه جا مشاهده مي‌شود. مهمترين مواد غير فلزي كه در صنعت اهميت بسيار زيادي داشته و به طور عمده در افغانستان مشاهده گرديده‌اند عبارتند از : ذغال سنگ، سنگ چونه، سنگ گچ، گرافيت، گوگرد، معدن كوارتز، معدن نمك، سنگ

 تالك و غيره ... مي‌باشد.

در اينجا فقط به اهميت و موقعيت مكاني ذغال سنگ و سنگ چونه پرداخته و آنرا مشخص مي‌كنيم و از پرداختن به ساير موارد خودداري مي‌شود.

الف ذغال سنگ(coal): امروزه اهميت ذغال سنگ بر همگان روشن است و در كارخانه‌ها و فابريكات مختلف كاربرد وسيعي دارد و به عنوان يك تأمين كننده انرژي از آن استفاده مي‌شود. اولين بار ذغال سنگ در افغانستان در سال‌هاي 1901- 1880 توسط زمين شناسان انگليسي ( هايدن و گرايس باخ) مورد مطالعه و بررسي قرا گرفته است كه عمدتاً نواحي شمال و نواحي هندوكش در اين مطالعات مورد توجه قرار گرفته است. به طور كلي پتانسيل ذغال سنگ افغانستان در يك زون(zone)  ذغال‌خيز در مناطق شمالي از منطقه پلخمري به سوی غور بند، باميان، سمنگان و تا نزديكي هرات ادامه دارد كه مهمترين معادن زغال سنگ كه در شرايط فعلي بعضاً فعال مي‌باشند عبارتند از:

1-      معدن ايش پشته در 230 كيلومتري شهر كابل

2-      معدن كركر شمال شرق پلخمري

3-      معدن كرخ هرات

4-      معدن بنگي جنوب شرق خان آباد

5-      معدن دره صوف سمنگان

و همچنين معادن ذغال سنگ آخوك، فرخار، دودكش، دره كولون و غيره شايان ذكر است .

ب:سنگ چونه(calcite): سنگ چونه سنگي است كه تركيب كربناته به مقدار زياد داشته و در تهيه سيمنت از آن استفاده مي‌شود و مناطق مختلفي در كشور وجود دارد كه داراي سنگ چونه مناسب تا بسيار مناسب مي‌باشند و بعضاً در كنار آنها كارخانه توليد سيمنت فعال مي‌باشد كه مهمترين معادن سنگ چونه عبارتند از

1-      معدن ميردره ميادارا

2-      معدن كوه روح

3-      معدن هزاره جات

4-      معدن دهانه غوري

5-      معدن شنوار و غيره...

4– ذخاير كانيها و سنگهاي قيمتي(Gemstone & Precious stone)

افغانستان در زمينه سنگهاي قيمتي از شهرت خاصي برخوردار است. كانيها و سنگهاي قيمتي افغانستان از بهترين و مشهورترين نمونه‌هاي جهان است.

امروز افغانستان با داشتن جواهرات زيبایي

همچون زمرد(Emerald)، ياقوت كبود(Blue ruby)

 ، تورمالين(Turmalin)، اسپودومن(Spudomene)

و سنگهاي قيمتي همچون لاجورد(Lazorit) و سنگهاي بسيار زيباي ديگر به عنوان قطب توليد جواهرات، كانيها و سنگهاي قيمتي در دنيا مطرح  شده است.

عمدتاً كانيها و سنگهاي قيمتي افغانستان در يك زون (zone)خاص واقع در شرق افغانستان تجمعات داشته و با زمرد پنجشير، ياقوت جگدلك، لاجورد سر سنگ، لعل بدخشان وغيره ... به شهرت رسيده است كه بايد توسط دولت به شكل قانوني و به شيوه هاي علمي و مناسب اسخراج گردد و از حيف و ميل آن جلوگيري شود.

به طور كلي در مورد افغانستان تحقيقات زيادي انجام نشده است و به طور حتم بسياري از معادن كشف نشده و بكر باقي مانده است اما بر اساس همين اطلاعات اندك مشخص مي‌شود كه افغانستان از لحاظ منابع طبيعي و معادن سرشار و بسيار غني است و در صورتي كه در اين زمينه سرمايه‌گذاري و تحقيقات اصولی صورت گيرد. اقتصاد افغانستان متحول خواهد شد و افغانستان را به سوي جامعه‌اي پيشرفته و صنعتي رهنمون خواهد شد كه در اين صورت اين منابع نه تنها احتياجات داخلي را برآورده مي‌كند بلكه احتياجات جامعه جهاني را نيز تا حدی نسبت به  محصولات معدني با توليدات خود مرتفع مي‌سازد و افغانستان را به عنوان يگانه كشور دنيا كه از يك سو داراي معادن متنوع در منطقه‌اي محدود و از ديگر سو داراي حجم بالاي ماده معدني با عيار بالا مي‌باشد به جهانيان معرفي مي‌كند و جايگاه مناسبي را براي افغانستان در دنيا رقم مي‌زند.

پس بنابراين از سياستمداران، سرمايه داران، و صاحبان ثروت و قدرت انتظار مي‌رود كه توجه خاصي به اين بخش كه ركن اقتصاد افغانستان است داشته باشند تا افغانستان جايگاه حقيقي خود را در دنيا به دست آورد.

Reference                                                            

1-Geology & mineral resources of Afghanistan  Shragh

Abdullah and others 1980

-2غلامي, م, 1382,زمین شناسی ومنابع معدنی افعانستان, پایان نامه کارشناسی ارشد , 263ص

3-Gemestones of Afghanistan by Bonita E.Chamberlains and G.W.Bawersox(1995)

www. CIA.gov*www.cageo.com*www.Lcw2.gov*www.Lib.utexas/maps